Hoe werkt de Glasgow Coma Schaal (GCS)?
De Glasgow Coma Schaal (GCS) is een klinisch instrument dat het bewustzijnsniveau van een patiënt objectief vastlegt door drie soorten reacties apart te scoren: oogopening, verbale reactie en motorische reactie. Elke component krijgt een puntenwaarde en de som van de drie vormt de totaalscore, die loopt van 3 (laagst mogelijk) tot 15 (volledig alert). De schaal wordt wereldwijd gebruikt bij traumapatiënten, na een beroerte of bij elke situatie waarin het bewustzijn moet worden gevolgd over tijd.
De drie componenten
Oogopening (E, 1-4 punten) meet of en waardoor iemand de ogen opent: spontaan, op aanspreken, op een pijnprikkel, of helemaal niet.
Verbale reactie (V, 1-5 punten) meet de kwaliteit van het gesproken antwoord: georiënteerd, verward, losse woorden, onverstaanbare geluiden, of geen reactie.
Motorische reactie (M, 1-6 punten) meet de beste beweging die de patiënt maakt: opdrachten opvolgen, lokaliseren van een pijnprikkel, terugtrekken bij pijn, abnormale flexie, extensie, of geen reactie.
De totaalscore is altijd E + V + M. Een volledig alerte persoon scoort E4 V5 M6, dus 15. De laagste score is 1 in elke component, dus 3. Een score van 0 bestaat niet, want elke component heeft een ondergrens van 1.
Uitgewerkt voorbeeld: een val
Een patiënt komt op de spoedeisende hulp na een val van een trap. Bij onderzoek opent hij de ogen niet spontaan en ook niet op aanspreken, maar wel wanneer er een pijnprikkel wordt toegediend. Zijn antwoorden op vragen zijn verward en gedesoriënteerd, hij weet niet waar hij is en wat de datum is, maar hij vormt wel zinnen. Bij een pijnprikkel trekt hij de aangedane ledemaat terug.
| Component | Waargenomen reactie | Punten |
|---|---|---|
| Oogopening (E) | Opent ogen op pijnprikkel | 2 |
| Verbale reactie (V) | Verward, gedesoriënteerd | 4 |
| Motorische reactie (M) | Trekt terug bij pijn | 4 |
Totaal: E2 + V4 + M4 = 10. Dat valt in de matige klasse.
Bereken het met je eigen waarden
Kies één reactie in elke categorie.
Ernstklassen
| Totaalscore | Ernstklasse |
|---|---|
| 13-15 | Licht |
| 9-12 | Matig |
| 3-8 | Ernstig |
Een GCS van 8 of lager is in de praktijk een veelgebruikte drempel om luchtwegbescherming of intubatie te overwegen, omdat een patiënt op dat niveau doorgaans niet meer in staat is de eigen luchtweg te beschermen.
Wanneer je niet alles kunt testen
Sommige patiënten kunnen op een of meer componenten simpelweg niet getest worden. Een patiënt na een motorongeluk is geïntubeerd voor beademing en heeft de ogen dichtgezwollen door periorbitaal oedeem. Oogopening kan hierdoor niet echt beoordeeld worden, en dat wordt gedocumenteerd met de modifier “C” voor “closed” (gesloten), niet gescoord alsof er geen reactie is. Verbale reactie kan evenmin beoordeeld worden vanwege de beademingsbuis, en dat krijgt de modifier “T” voor “tube”. De motorische reactie is wel te testen: de patiënt trekt terug bij pijn, dus M4.
Clinici documenteren zo’n geval als iets in de trant van “E1c VT M4”, niet als “E1 V1 M4”. Dat onderscheid is wezenlijk: de patiënt gewoon 1 punt geven op de niet-testbare componenten zou suggereren dat er echt geen reactie mogelijk was, terwijl de werkelijke oorzaak is dat de component niet te beoordelen viel. Dat onderschat de toestand van de patiënt. Instellingen gaan overigens verschillend om met het optellen van een totaalscore wanneer een component niet-testbaar is, er bestaat geen uniforme conventie hiervoor. De veiligste praktijk is dan ook om vast te leggen welke componenten niet beoordeeld konden worden en waarom, in plaats van een cijfer te forceren waar geen betrouwbare meting achter zit.
Voor situaties waarin een volledige GCS-afname niet praktisch is, zoals in de prehospitale fase, wordt soms de eenvoudigere AVPU-schaal gebruikt (Alert, Voice, Pain, Unresponsive), die ruwweg met GCS-bereiken correspondeert zonder dat er een exacte omrekening tussen beide bestaat. Voor baby’s en jonge kinderen, die nog niet in volledige zinnen spreken, bestaat een aangepaste pediatrische Glasgow Coma Schaal met andere verbale criteria.
Veelgemaakte fouten
Een niet-testbare component als minimum scoren. Zoals hierboven beschreven, geeft een 1 voor een oog dat dichtgezwollen is of een mond die niet kan spreken door een beademingsbuis een vertekend beeld. Gebruik de C- en T-modifiers en documenteer de reden.
De GCS behandelen als een diagnose. De schaal beschrijft het bewustzijnsniveau op een gegeven moment, ze verklaart niet waarom dat niveau zo is. Een GCS van 10 kan het gevolg zijn van een trauma, een intoxicatie, een metabole ontregeling of iets anders, de score zelf zegt daar niets over.
De E-V-M-uitsplitsing niet apart vastleggen. Twee patiënten kunnen allebei een totaal van 10 hebben met een compleet ander klinisch beeld, bijvoorbeeld E3 V3 M4 tegenover E1 V4 M5. Zonder de losse componenten gaat die informatie verloren, en juist die uitsplitsing is waardevol om verandering over tijd te volgen.
De GCS verwarren met AVPU of met pupilbeoordeling. AVPU is een apart, grover instrument. Pupilreactiviteit is weer iets anders: de GCS-P trekt een pupilreactiviteitsscore af van de GCS-totaalscore om een prognose-indicator te krijgen bij traumatisch hersenletsel, maar dat is een afzonderlijke, aanvullende beoordeling en geen onderdeel van de standaard GCS zelf.
Veelgestelde vragen
Wat is de laagst mogelijke score op de Glasgow Coma Schaal?
De laagst mogelijke score is 3, wat overeenkomt met 1 punt in elke component (E1 V1 M4 is dus niet mogelijk als notatie voor de minimumscore, de minimumscore is E1 V1 M1). Een score van 0 bestaat niet, omdat elke component een ondergrens van 1 heeft, ook als er geen enkele reactie waarneembaar is.
Wat betekent een GCS van 8 of lager?
Een score van 3 tot 8 valt in de ernstige klasse. In de praktijk wordt een GCS van 8 of lager vaak gebruikt als drempel om luchtwegbescherming of intubatie te overwegen, omdat het beschermend vermogen van de eigen luchtweg op dat niveau doorgaans in het geding is.
Waarom worden E, V en M apart vermeld naast het totaal?
Omdat twee patiënten met hetzelfde totaal een heel verschillend klinisch beeld kunnen hebben. De uitsplitsing laat zien welke functie is aangetast en maakt het mogelijk om verandering in een specifieke component te volgen, ook als het totaal gelijk blijft.
Is de Glasgow Coma Schaal hetzelfde als AVPU?
Nee. AVPU (Alert, Voice, Pain, Unresponsive) is een eenvoudigere en snellere schaal die soms wordt gebruikt wanneer een volledige GCS-afname niet praktisch is, zoals in de prehospitale zorg. De niveaus komen ruwweg overeen met bepaalde GCS-bereiken, maar er is geen exacte omrekening tussen beide schalen.
Kan de GCS gebruikt worden bij jonge kinderen?
De standaard Glasgow Coma Schaal is ontworpen voor volwassenen en oudere kinderen die in volledige zinnen kunnen spreken. Voor baby’s en jonge kinderen bestaat een aangepaste pediatrische versie met andere verbale criteria, afgestemd op hun ontwikkelingsniveau.