Hoe Wordt de Creatinineklaring Berekend? (Cockcroft-Gault Uitgelegd)
De creatinineklaring wordt berekend met de Cockcroft-Gault-formule: CrCl (mL/min) = ((140 − leeftijd) × gewicht in kg) ÷ (72 × serumcreatinine in mg/dL), vermenigvuldigd met 0,85 als de patiënt een vrouw is. De uitkomst is een schatting van de nierfunctie in mL/min, en die waarde stuurt in de praktijk vaak de dosering van geneesmiddelen die renaal geklaard worden.
De formule en de factor 0,85
Cockcroft en Gault publiceerden hun formule in 1976, gebaseerd op leeftijd, gewicht en serumcreatinine als indirecte maat voor de spiermassa en dus de creatinineproductie. Hoe ouder iemand en hoe lager het gewicht, hoe lager de geschatte klaring bij een gelijk serumcreatinine, en omgekeerd stijgt de geschatte klaring met een hoger gewicht.
De factor 0,85 voor vrouwen corrigeert niet voor de nierfunctie zelf, maar voor de spiermassa. Vrouwen hebben bij een gelijk lichaamsgewicht gemiddeld proportioneel minder spiermassa dan mannen, en creatinine is een afbraakproduct van spierweefsel. Bij dezelfde werkelijke nierfunctie produceert een vrouw dus minder creatinine, wat zonder correctie een te hoge geschatte klaring zou opleveren. De factor 0,85 trekt dat recht.
Voorbeeld 1: man van 60 jaar
Een man van 60 jaar, 80 kg, met een serumcreatinine van 1,0 mg/dL.
| Factor | Waarde |
|---|---|
| Leeftijd | 60 jaar |
| Gewicht | 80 kg |
| Serumcreatinine | 1,0 mg/dL |
| Geslacht | Man (geen correctiefactor) |
| Berekening | (80 × 80) ÷ 72 |
| CrCl | ≈ 89 mL/min |
Een klaring van 89 mL/min valt in de band 60 tot 89 mL/min: licht verminderd. Bij deze patiënt is er dus geen sprake van een normale klaring, maar ook geen reden voor alarm; het is het soort resultaat waarbij een arts of apotheker kijkt of een dosisaanpassing nodig is voor het specifieke geneesmiddel.
Voorbeeld 2: vrouw van 55 jaar, met de factor 0,85
Hier wordt het verschil met voorbeeld 1 zichtbaar. Een vrouw van 55 jaar, 65 kg, met een serumcreatinine van 0,9 mg/dL.
Eerst de berekening zonder geslachtscorrectie: ((140 − 55) × 65) ÷ (72 × 0,9) = (85 × 65) ÷ 64,8 = 5525 ÷ 64,8 ≈ 85,3 mL/min.
Vervolgens de correctie voor vrouwelijk geslacht: 85,3 × 0,85 ≈ 72,5 mL/min.
Zonder de factor 0,85 zou deze patiënte dus op ruim 85 mL/min uitkomen (licht verminderd, net onder de grens van normaal), terwijl de gecorrigeerde uitkomst van 72,5 mL/min haar stevig in de band licht verminderd plaatst. Het verschil van bijna 13 mL/min tussen de twee berekeningen laat zien waarom de geslachtscorrectie niet mag worden overgeslagen: bij een medicijn met een smalle therapeutische breedte kan dat verschil de uitslag bepalen tussen wel of niet aanpassen van de dosis.
Bereken het met je eigen waarden
Referentietabel: ClCr en nierfunctie
De tool deelt de uitkomst in aan de hand van de volgende bereiken, uitgedrukt in mL/min:
| ClCr (mL/min) | Stadium |
|---|---|
| ≥ 90 | Normaal |
| 60 tot 89 | Licht verminderd |
| 30 tot 59 | Matig verminderd |
| 15 tot 29 | Ernstig verminderd |
| < 15 | Nierfalen |
Deze indeling is nuttig als eerste oriëntatie, maar de klinische beslissing over een dosisaanpassing hangt af van het specifieke geneesmiddel en de bijsluiter, niet alleen van het stadium.
mg/dL versus µmol/L
Laboratoriumuitslagen komen niet overal in dezelfde eenheid. In de Verenigde Staten is mg/dL gangbaar, in de meeste Europese landen en dus ook in Nederland is µmol/L de standaard op het laboratoriumformulier. De omrekening loopt via de factor 88,4: deel een waarde in µmol/L door 88,4 om de waarde in mg/dL te krijgen.
| µmol/L | mg/dL |
|---|---|
| 88,4 | 1,0 |
| 70,7 | 0,8 |
| 106,1 | 1,2 |
De illustratie uit voorbeeld 1 laat dit zien: een creatinine van 88,4 µmol/L komt overeen met 1,0 mg/dL, en levert dus dezelfde uitkomst op van ongeveer 89 mL/min voor die 60-jarige man van 80 kg. De tool rekent dit automatisch om zodra je µmol/L selecteert, maar het is de moeite waard om zelf te weten welke eenheid je labuitslag gebruikt voordat je een getal overneemt.
Veelgemaakte fouten
Werkelijk gewicht gebruiken bij obesitas. De klassieke Cockcroft-Gault-formule rekent met het werkelijke lichaamsgewicht. Bij een patiënt met een hoog BMI overschat dat de creatinineklaring, omdat vetweefsel nauwelijks bijdraagt aan de creatinineproductie maar wel aan het gewicht in de formule. Veel protocollen schakelen dan over op een gecorrigeerd gewicht of het ideale lichaamsgewicht om die overschatting te vermijden.
De formule toepassen bij een instabiel creatinine. Cockcroft-Gault gaat uit van een steady state: het serumcreatinine moet stabiel zijn. Bij acuut nierletsel stijgt of daalt de waarde nog, en de formule loopt dan achter op de werkelijke nierfunctie. Een enkele meting op zo’n moment geeft een vertekend beeld.
Weinig spiermassa over het hoofd zien. Bij ouderen, patiënten met een amputatie of ondervoede patiënten is de spiermassa laag, waardoor er minder creatinine wordt aangemaakt. Het serumcreatinine blijft dan laag terwijl de werkelijke nierfunctie al verminderd is, en de formule schat de klaring in die gevallen te hoog in.
mg/dL en µmol/L door elkaar invullen. Een creatininewaarde zonder om te rekenen in het verkeerde veld zetten, verstoort het resultaat met een factor van ongeveer 88. Controleer altijd welke eenheid op het laboratoriumformulier staat voordat je een getal invoert.
Veelgestelde vragen
Wat is een normale creatinineklaring?
Een ClCr van 90 mL/min of hoger valt in de categorie normaal. Tussen 60 en 89 mL/min spreekt men van een licht verminderde klaring, wat op zichzelf niet meteen alarmerend is, vooral bij oudere patiënten, maar wel relevant kan zijn voor de dosering van bepaalde geneesmiddelen.
Wat is het verschil tussen creatinineklaring en eGFR (CKD-EPI)?
De creatinineklaring via Cockcroft-Gault (1976) en de eGFR via formules zoals CKD-EPI meten iets verwants, maar niet identiek, en drukken het bovendien anders uit. ClCr wordt gegeven in zuiver mL/min, zonder correctie voor lichaamsoppervlak. eGFR wordt uitgedrukt per 1,73 m² lichaamsoppervlak, wat vergelijking tussen patiënten van verschillend postuur vergemakkelijkt. De twee getallen zijn niet uitwisselbaar. Voor doseringsaanpassing van geneesmiddelen geeft de bijsluiter vaak aan welke van de twee is gebruikt in de oorspronkelijke farmacokinetische studies, en dat is historisch vaak Cockcroft-Gault.
Welk gewicht gebruik ik bij een obese of ondergewichtige patiënt?
Bij een patiënt met een hoog BMI overschat het werkelijke gewicht de klaring, omdat vetmassa weinig bijdraagt aan de creatinineproductie. Een gecorrigeerd of ideaal lichaamsgewicht wordt dan vaak gebruikt in plaats van het werkelijke gewicht. Bij een ondergewichtige of sterk gespierverloren patiënt geldt het omgekeerde risico: het werkelijke gewicht kan de klaring juist onderschatten als het te laag is ten opzichte van de spiermassa die er nog is. Volg in beide gevallen de lokale doseringsrichtlijn voor het specifieke geneesmiddel, dat bepaalt welk gewicht als uitgangspunt geldt.
Is Cockcroft-Gault betrouwbaar bij acuut nierletsel?
Nee, niet zonder voorbehoud. De formule veronderstelt een stabiele, steady-state creatininewaarde. Bij acuut nierletsel verandert het creatinine nog van dag tot dag, en een enkele meting weerspiegelt dan niet de werkelijke, actuele nierfunctie. In die situatie geven seriële metingen en klinisch oordeel een beter beeld dan één ingevulde formule.